Persberichten

• …laat een half verbrand noodgeldbiljet van 500 mark uit 1922 zien en een brief aan de toenmalige burgemeester Wilhelm Farwick.
• Daarin schrijft spoorwegmedewerker Michael Winand een verzoek aan de burgemeester om de stadsbon te vervangen.
• Net als veel andere inwoners van Aken bevonden Winand en zijn gezin van zeven zich in de jaren na de Eerste Wereldoorlog in een sociale noodsituatie.

Op 18 november 1922 wendde spoorwegbeambte Michael Winand zich vanwege een ongelukje tot de burgemeester van Aken, Wilhelm Farwick. „Door een ongelukkige vergissing”, zo schreef hij, „heb ik onlangs een stadsbiljet van 500 mark in het vuur gegooid”. Met „stadsbiljet“ bedoelde hij het noodgeld dat destijds gezamenlijk door de stad en het district Aken werd uitgegeven, en inderdaad zit er bij zijn brief een voor de helft verbrand noodgeldbiljet bij.

In zijn brief klaagde meneer Winand over zijn moeilijke sociale situatie, waarin veel inwoners van Aken zich tijdens de economische en politieke crises na de Eerste Wereldoorlog bevonden, en daarmee onderbouwde hij een ongewoon verzoek: „Aangezien ik in een zeer benarde situatie zit – mijn gezin bestaat uit mijn vrouw en vijf minderjarige kinderen – verzoek ik de burgemeester heel beleefd om de bijgevoegde beschadigde bankbiljetten te willen inwisselen.“ Met andere woorden: de stad Aken moest het verlies van de 500 mark vergoeden.

Cadeaubonnen tegen de crisis
. Iets minder dan twee weken later, op 30 november, ging de gemeente op dit verzoek in: meneer Winands kreeg een brief waarin stond dat hij de waarde van het beschadigde bonnetje bij de gemeentekas kon laten uitbetalen.

Al aan het einde van de Eerste Wereldoorlog en in de eerste naoorlogse jaren had de stad Aken noodgeld in de vorm van bonnen uitgegeven om het tekort aan betaalmiddelen op te vangen. Toen de hyperinflatie vanaf 1922 begon, nam de behoefte aan betaalmiddelen weer toe.

Op de beschadigde bon van 500 mark stond oorspronkelijk de datum 5 oktober 1922, samen met het zegel en de handtekeningen van de burgemeester van Aken en de voorzitter van het districtsbestuur van het district Aken. Er staan ook aanwijzingen op over het gebruik van het noodgeld: „Deze bon wordt door alle openbare kassen van de stad en het district Aken als betaalmiddel geaccepteerd. Hij verliest zijn geldigheid vier weken na bekendmaking in de officiële kranten van de stad en het district Aken“. Net als officiële bankbiljetten was ook dit biljet genummerd en was het papier voorzien van een watermerk.

Omvang en oorzaak van de hyperinflatie
: Al in februari 1923 zagen de stad en het district zich genoodzaakt om noodgeldbiljetten ter waarde van 5.000 mark in omloop te brengen. Vijf maanden later volgde een biljet van 50.000 mark, en alweer zes maanden later een biljet van 500.000 mark. Op 12 oktober 1923, op het hoogtepunt van de hyperinflatie, volgde een reeks noodgeldbiljetten met nominale waarden van één miljard tot 25 biljoen mark.

De hyperinflatie was het gevolg van een enorme uitbreiding van de geldhoeveelheid, waarmee het Duitse Rijk de staatsschulden afloste die waren ontstaan door de verloren Eerste Wereldoorlog. Zo kon het Rijk bijvoorbeeld de oorlogsobligaties die tijdens de oorlog bij de bevolking waren uitgegeven, volgens de overeenkomst terugbetalen met de beloofde winsten – maar dan wel in geld dat steeds minder waard werd. Toen Franse en Belgische troepen begin 1923 het Ruhrgebied bezetten om achterstallige herstelbetalingen veilig te stellen, financierde het Rijk op dezelfde manier het zogenaamde passieve verzet, waardoor de inflatie escaleerde en een voedingsbodem ontstond voor politieke onrust, criminaliteit en geweld. Uiteindelijk maakte een monetaire hervorming in november 1923 een einde aan de acute crisis. In Aken, dat zwaar door de crisis was getroffen, vreesde men op dat moment zelfs een ineenstorting van de voedselvoorziening en daarmee een hongercrisis. Hoewel de inflatie voor talloze mensen rampzalige gevolgen had, stabiliseerde de situatie zich het jaar daarop, in 1924.

Al in de vroege jaren twintig was er een nieuwe hobby ontstaan rond noodgeldmunten en -biljetten. Zo vind je in de dossiers van de burgemeester naast de brief van Michael Winands, de ontwerpen van de noodgeldbiljetten, de opdrachten aan de drukkerijen en overzichten van de uitgegeven geldhoeveelheden ook verschillende tijdschriften voor verzamelaars van noodgeld.